हरेक तिन वर्षमा पर्ने पुरुषोत्तम महिनाको पौराणिक,ज्योतिषी र सामाजिक मूल्य मान्यता

काठमाडौं । पुरुषोत्तम महिनालाई अधिकमास,मलमास पनि भनिन्छ । यस महिनामा भगवान विष्णुको पूजाआजा हुन्छ । अन्य देवकार्य र पितृकार्य वर्जीत छ तर आफूले गर्ने दैनिक पूजा पाठ भने वर्जित छैन । वर्ष दिनलाई ठिकसँग मिलाउनको लागि मलमास र क्षयमास आउने गर्दछ । 

 

पाश्चात्य परम्परामा ‘लिप इयर’को सहायताबाट वर्षलाई कायम गर्ने गरिन्छ । लिप इयर हरेक तीन वर्षमा ठिक समयमा आउने गर्दछ भने अधिकमास चन्द्रमासको गतिमा निर्धारण हुने गर्दछ । 

 

पौराणिक इतिहासलाई हेर्ने हो भने दैत्यराज हिरण्यकशिपुले देवतालाई पराजय गराउन तपस्या गर्दा ब्रह्माजिसँग अमर रहने वर माग्यो तर त्यो  प्रकृति विपरित भएकोले अन्य वर माग भन्दा हिरण्यकशिपु  म न दिनमा मरौै ,न रातमा, न शस्त्रले, न अस्त्रले, न महिनामा,  न वर्षमा, न जिवबाट,  न जन्तुबाट मरौं आदि अनेकौं वरदान माग्यो र ब्रम्हाले वरदान दिए ।

 

तर हिरण्यकशिपुका छोरा प्रल्हाद भगवान विष्णुका भक्त भए  यसरी आफ्नु छोरो प्रल्हाद आफ्नु सत्रुको भक्त भयो भनेर मार्न लाग्दा भगवान विष्णुले नरसिंह अवतार लिए साथै अधिकमास बनाए  र सांझपख नङद्वारा हिरण्यकशिपुको वध गरे।  यसरि  हिरण्यकशिपुको वध गर्नको लागी भगवानले अधिकमास श्रृजना गरे भन्ने पौराणिक इतिहास र श्रीमद्भागवत पुराणमा बताइएको छ । 

 

वैदिक अभिलेखहरूमा आषाढ र पौषमा मात्र अधिकमास पाइन्छ । तेह्रौ शताब्दीबाट 'सिद्धान्तशिरोमणी' ज्योतिषफलमा अन्य महिनाहरूमा पनि अधिकमास परेको उल्लेख गरिएको छ ।

 

 ३६५ दिनको एक वर्ष अर्थात १२ महिना हुन्छ । सामान्यतया सौरमासमा संक्रान्ति देखि मसान्तसम्ममा २९ दिनदेखि ३२ दिनसम्मको एक महिना हुन्छ तर चन्द्रमासमा एक पूर्णिमादेखि अर्को पूर्णिमा सम्म २९ दिन १२ घण्टा ४४ मिनेट र २४ सेकेन्डको एक चन्द्रमास हुन्छ । त्यस्तै सौरमासको गणनाअनुसार एक वर्षमा जम्मा ३६५ दिन हुछन् भने, चन्द्रमास अनुसार दिन गणना ३५४ दिन मात्र हुन्छ । 

 

सौरमासभन्दा चन्द्रमासको दिन गणना अनुसार ११ दिन बढी एक वर्षमा हुने गर्दछ । यसरी गणना गर्दा ३२ महिना, १६ दिन, १ घण्टा र ३६ मिनेट पुगेपछि एक अधिकमासबाट अर्को अधिकमास पर्दछ । यसक्रमले हरेक वर्षमा ११ दिनको फरकलाई जोड्दै जाँदा तीन वर्षमा एक महिना सौरमास भन्दा चन्द्रमास बढि हुनपुग्छ । यसै समयलाई अधिकमास भनिन्छ ।

 

ज्योतिषशास्त्रका अनुसार अधिकमास भन्नाले जुन चन्द्रमासभित्र सूर्य संक्रान्ति पर्दैन त्यसलाई अधिकमास भनिन्छ । त्यस्तै जुन चन्द्रमासभित्र २ वटा सूर्य संक्रान्ति पर्दछ, त्यसलाई  क्षयमास भनिन्छ । अधिकमास हरेक तिन महिनामा आउँछ भने क्षयमास घटीमा १९ वर्ष र बढिमा ४१ वर्षमा एक पटक आउने गर्दछ ।

 

विवाह गरेको नवविवहीताले अधिकमास छल्न पर्ने हुँदा यस महिनाभरि  बुहारि माईत गएर बस्ने चलन छ । यदि नयाँ बुहारि घरमै बसिन् भने पहिला त आफ्नै शरीर पिडा हुने अनि पतिलाई सम्म पिडा हुने त्यसपछि यदि असारमा अधिकमास परेको बेला घरमा बस्दा बुहारीले सासू पिर्ने , जेठमा पर्दा जेठाजु पिर्ने, पुसमा पर्दा ससुरालाई पिर्ने अनि पहिलो र चैतमा पर्दा माईतमा बस्दा आफ्नै पितालाई पिर्ने मान्यता छ ।

 

वैज्ञानिक दृष्टिकोणले हेर्दा अधिकमासमा रिप्रोडक्शन अर्थात् गर्भधारण गर्न नहुने भएको कारण पनि पतिबाट छुटाएर बुहारि लाई माईत पठाउनु चलन चलेको हो यदि आधिकमासमा गर्भ धारण भयो भने बच्चा अपाङ्ग अथवा राक्षसी प्रवृति हुने हुँदा नयाँ दुलहि माइत बस्नु पर्ने मान्यता रहेको छ । भने अधिकमासमा यदि कसैको मृत्यु र जन्म हुनु स्वभाविक हो तर अधिकमासमा मृत्यु वा जन्मलाई वार्षिकरुपमा मनाउन समय केलाउनुपर्ने हुन्छ । यसै हुनाले पनि नराम्रो हो भन्ने मान्यता रहेको छ।

 

 ‘तीथ्यर्धे प्रथमे पूर्वोपरस्मिन्नपरस्तथा, मासाविति बुधैश्चिन्त्यौ क्षयमासस्य मध्यगौ’ अर्थात् अधिकमासमा जन्म वा मृत्यु भएमा अधिक पक्षको जुन तिथि छ शुद्ध पक्षको त्यहि तिथि कायम हुने शास्त्रीय प्रमाण पाईन्छ । 

 

पुरुषोत्तम महिनामा भगवान विष्णुको नामकृर्तन गरि पुरुषोत्तम माहात्मे सुन्ने र अन्तिम दिन  वर्त पारायण पुरा गर्न दिप दान र काँसको थालमा ३३ वटा मालपुवा राखी नारायणका ३३ नामले पूजा गरी श्रीमद्भागवत गिता सहित ब्राह्मणलाई दान गर्ने विधान छ । साथै काठमाडौंस्थित मच्छेनारायण मन्दिरममा तथा उपत्यकाका चार नारायण र बूढानीलकण्ठ नारायणको मन्दिरमा भक्तालुजनको महिनौ घुइँचो लाग्दछ तर यस वर्ष भने कोरोनाका करण मेला लाग्ने छैनन् ।


ग्लोबल नेपालीपत्रमा प्रकाशित कुनै समाचारमा तपाईंको गुनासो भए हामीलाई info@nepalipatra.com मा इमेल गर्न सक्नुहुनेछ । साथै तपाई आफ्नो बिजनेश प्रवद्र्धन गर्न चाहनुहुन्छ भनेsales@nepalipatra.com सम्पर्क गर्न सक्नुहुनेछ । हामीसँग तपाईंफेसबुकट्विटरमा पनि जोडिन सक्नुहुन्छ ।

थप समाचार

भूकम्प पीडितलाई घर बनाउन लालपुर्जा दिइने

  • 59 minutes ago
भूकम्प पीडितलाई घर बनाउन लालपुर्जा दिइने

दमौली । जग्गाधनी प्रमाणपुर्जा नभएका तनहुँका २७ भूकम्प पीडित घरधुरीलाई जग्गाधनी प्रमाणपुर्जा वितरण गरिने भएको छ ।

हुम्लीको दशैँ महँगो

  • 1 hour ago
हुम्लीको दशैँ महँगो

सिमकोट । सात गाउँपालिका र ४४ वडा रहेको हुम्लामा यो वर्षको दशैँ महँगो बनेको छ ।

जमराको जुसः यस्ता छन् विशेष फाइदाहरु

  • 2 hours ago
जमराको जुसः यस्ता छन् विशेष फाइदाहरु

काठमाडौं । पछिल्लो समय हामीले जौको जमरा एक चामत्कारिक औषधिको रुपमा प्रयोग गर्दै आएका छौं । चिकित्सकहरुका अनुसार जमराको जुस सेवन गर्नाले मानिसमा लागेका विभिन्न रोगहरु निको हुन्छ ।



पर्यटन

बेलौरीको शोभाताल

बेलौरीको शोभाताल

बेलौरी । बेलौरी नगरपालिका–५ स्थित शोभाताल क्षेत्रलाई पर्यटकीय क्षेत्रका रूपमा विकसित गर्नका लागि कार्य अगाडि बढाइएको छ ।

जीवनशैली

जमराको जुसः यस्ता छन् विशेष फाइदाहरु

जमराको जुसः यस्ता छन् विशेष फाइदाहरु

काठमाडौं । पछिल्लो समय हामीले जौको जमरा एक चामत्कारिक औषधिको रुपमा प्रयोग गर्दै आएका छौं । चिकित्सकहरुका अनुसार जमराको जुस सेवन गर्नाले मानिसमा लागेका विभिन्न रोगहरु निको हुन्छ ।

विचित्र विश्व

तलब माग्दा जिउँदै जलाएर हत्या गरेको आरोप !

तलब माग्दा जिउँदै जलाएर हत्या गरेको आरोप !

एजेन्सी । भारतको अल्वर जिल्लामा एक जना सेल्सम्यानले ठेकदारसँग तलब माग्दा आफ्नो ज्यान नै गुमाउनु परेको खबर बाहिर आएको छ । मृतक सेल्सम्यानका परिवारले ठेकदारले उनको हत्या गरेको आरोप लगाएका छन् ।